Een verkiezing organiseren - Dat doe je toch even?

WIJK BIJ DUURSTEDE  Verkiezingen organiseren is meer dan rode potloden en stembiljetten bestellen. Veel meer. De Wijkse gemeenteambtenaren Marjanne Janusch en Monique Tijs, die deel uitmaken van het Team Verkiezingen, zijn er bijna een halfjaar lang gemiddeld een dag per week mee bezig. Er moet dan ook veel gebeuren om het stemproces vlekkeloos te laten verlopen. 

door Marijke Dekker

Het kiezen van een nieuwe gemeenteraad op 18 maart vraagt om een uiterst zorgvuldige organisatie. Maar hoe zorg je er als gemeente voor dat het hele proces soepel, betrouwbaar en foutloos verloopt? Eén stem verschil kan in de politiek van doorslaggevend belang zijn.

Een klein halfjaar voor de verkiezingsdatum begint het Team Verkiezingen al met de eerste voorbereidingen, vertelt Janusch, in het dagelijks leven Coördinator Burgerzaken. ,,We maken afspraken met leveranciers en een drukkerij over de benodigde materialen: van rode potloden tot kettinkjes en van stembiljetten tot stempassen, kiezerspassen en volmachten. Ook controleren we of er voldoende stemhokjes en stembussen aanwezig zijn en maken we afspraken over het huis-aan-huis bezorgen van de brieven en stempassen.” Het Centraal Stembureau bestaande uit de burgemeester, Marjanne, Monique en twee andere gemeenteambtenaren, zorgt voor de formele kant van de verkiezingen: het registreren van politieke partijen, het in ontvangst nemen en controleren van de kandidatenlijsten en het vaststellen van de definitieve nummering. 

VOLLE AGENDA’S Naarmate de verkiezingsdag nadert, lopen de agenda’s van Marjanne en Monique snel vol. Zij bundelen de door politieke partijen aangeleverde posters tot één grote verkiezingsposter en zorgen dat deze wordt gedrukt en opgehangen. Ook regelen ze voldoende bereikbare en toegankelijke stembureaus, werven en instrueren vrijwilligers, en verzorgen alles rondom stempassen, kiezerspassen en volmachten. Daarnaast zijn zij verantwoordelijk voor de inrichting van de stembureaus en de organisatie van de catering.

VEEL VRIJWILLIGERS In tegenstelling tot veel andere gemeenten melden zich in Wijk bij Duurstede telkens weer opvallend veel vrijwilligers aan om op de stembureaus te werken. Sterker nog: er zijn meer aanmeldingen dan beschikbare plekken. ,,Bij elke verkiezing moeten we helaas mensen teleurstellen,” zegt Monique. ,,We hebben een mooie groep vrijwilligers. Tegelijk proberen we nieuwe mensen altijd een kans te geven, zodat zij kunnen ontdekken of het werk bij hen past en ervaren krachten hen de kneepjes van het vak kunnen leren. Die mix van nieuw en ervaren is belangrijk. Daarnaast zouden we graag meer aanmeldingen van jongeren zien; dat zorgt voor nieuw bloed en nieuwe aanwas.” 

Waarom Wijk zoveel vrijwilligers trekt? Marjanne moet lachen. ,,We weten het eigenlijk niet. Het is heel bijzonder. Waarschijnlijk heeft het te maken met de betrokkenheid en de gezelligheid.”

VERKIEZINGSDAG Als op de verkiezingsochtend tussen 6.15 en 6.45 uur de stemtrommels - met daarin alle benodigdheden voor de stembureauvrijwilligers, zoals pennen, papierklemmen, doorbellijsten, de kieswet, een rekenmachine en een loep met lampjes - zijn opgehaald, kunnen de twee even op adem komen. Ze weten dat de vrijwilligers ervoor zorgen dat het daadwerkelijke stemmen en tellen op rolletjes loopt. 

KOERSBAL Gaat er nooit iets fout? De twee schieten in de lach. Marjanne: ,,Al in oktober vragen we aan de locaties of er weer ruimte is voor het stembureau. Heel soms leidt dat toch tot een probleem. Zo bleek er tijdens een verkiezingsdag in het E&E Gasthuis gelijktijdig een koersbaltoernooi te zijn georganiseerd. Kiesgerechtigden konden het stembureau uitsluitend bereiken door over de koersbalmat te lopen…”

RAADSZAAL FAVORIET Om het werk op drukbezochte locaties over twee teams te verdelen, wordt zowel in de beide dorpshuizen als in het gemeentehuis doorgaans twee stembureaus ingericht. Toch leidt de aanwezigheid van feitelijk identieke stembureaus op dezelfde locatie soms tot bizarre situaties, vertelt Marjanne. ,,In het gemeentehuis kan worden gestemd in zowel de raadzaal als een kleiner zaaltje. Toch staat er voor de raadzaal meestal een lange rij mensen te wachten. Bij de Tweede Kamerverkiezing van 22 november 2023 brachten daar 1761 kiezers hun stem uit, tegenover 980 in het andere stembureau in het gemeentehuis. Zelfs nadat onder meer de burgemeester wachtenden wees op het rustige alternatief, bleven veel mensen liever lang in de rij staan om in de raadzaal te stemmen. Geen idee waarom. Bij de verkiezingen op 29 oktober 2025 was dat beeld overigens anders: toen verdeelden de kiezers zich vrijwel gelijk over beide stembureaus.”

WACHTEN OP DEFINITIEVE UITSLAG Na de gemeenteraadsverkiezingen moet iets langer worden gewacht op de definitieve uitslag dan voorheen. Op de verkiezingsavond wordt nu alleen een voorlopige uitslag bekendgemaakt, gebaseerd op de tellingen van de stembureaus. Daarmee is ook de zetelverdeling voorlopig. Dat maakt de verkiezingsavond nóg spannender. Aanleiding is een wetswijziging uit januari 2023. Door deze aanpassingen is de verkiezingsuitslag transparanter en beter controleerbaar, en wordt de kans op telfouten verkleind. Janusch licht toe: ,,Voorheen verwerkten we op de verkiezingsavond zelf alle tellingen van de stembureaus, zowel op partij- als op kandidaatsniveau. Dat leverde snel een compleet beeld op, maar was formeel nog steeds voorlopig. Nu controleert het gemeentelijk stembureau, dat uit gemeenteambtenaren bestaat, de dag na de verkiezingen alle tellingen. Ook wordt er dan op kandidaatsniveau geteld.”

Omdat burgers nu melding kunnen maken van vermeende fouten, duurt het langer voordat de definitieve verkiezingsuitslag kan worden vastgesteld. Uiteindelijk stelt het Centraal Stembureau de officiële uitslag vast, die dit jaar op 26 maart wordt gepubliceerd.

Janusch: ,,Er ligt nu een advies van de Kiesraad om ervoor te zorgen dat alle betrokken partijen permanent paraat staan: altijd klaar voor verkiezingen. Daarmee zou de voorbereidingstijd kunnen worden verkort tot bijvoorbeeld twee maanden. Als die wetswijziging er komt, vraagt dat ook van ons een andere manier van werken.”

[Aanmelden als lid van een stembureau kan via verkiezingen@wijkbijduurstede.nl.

Verkiezingen organiseren is meer dan rode potloden en stembiljetten bestellen. Veel meer. De Wijkse gemeenteambtenaren Marjanne Janusch en Monique, die deel uitmaken van het Team Verkiezingen, zijn er bijna een halfjaar lang gemiddeld een dag per week mee bezig. Er moet veel gebeuren om het stemproces vlekkeloos te laten verlopen.