22 februari 1944 stortte bommenwerper B17 nabij de Gravenbol neer; Amerikaanse bemanning dook onder in Wijk bij Duurstede
14 februari 2025 om 11:11 HistorieWIJK BIJ DUURSTEDE Nadat de bommenwerper, bijgenaamd The Flying Fortress, nabij de Gravenbol in de modder tot stilstand was gekomen, verspreidden de Amerikanen zich. Het was dinsdag 22 februari 1944. Drie van hen liepen onderdijks richting Wijk bij Duurstede. Daar werden er twee door het verzet opgevangen en ondergebracht bij familie de Bruijn in de Oeverstraat 1. De derde, Chavez, kon terecht in Het Veerhuis aan de Lek.
De bommenwerper maakte deel uit van ‘The Big Week’ - een grootschalige luchtaanval van Engeland en Amerika tussen 20 en 25 februari 1944 met als doel om de vliegtuigfabrieken in Duitsland uit te schakelen, een operatie waarbij helaas ook Nijmegen, Deventer en Enschede werden getroffen. Het werd gezien als voorbereiding op de ‘landing’ in Normandië, het idee was om zoveel mogelijk jachtvliegtuigen van de Luftwaffe de lucht in te lokken en uit te schakelen.
ONDERWEG ONDER VUUR GENOMEN
De piloot van de B17 die bij Wijk bij Duurstede neerstortte was 1e Luitenant Charles D. Crook jr. Zijn B17 vloog als laatste in de formatie van de 303 Bombardment group. Het vliegtuig had geen bommen aan boord, maar pamfletten om af te werpen. Men was met tien bemanningsleden uit Engeland vertrokken, maar de vlucht verliep niet voorspoedig. Boven Münster werd de bommenwerper getroffen door de Duitse luchtafweer (FLAK) en daarna onder vuur genomen door Duitse jachtvliegtuigen. Door een lek in de brandstoftank en doordat motor 4 was geraakt, verloor de B17 brandstof en ging de snelheid eruit. Crook gaf aan dat hij zich wilde overgeven door het landingsgestel uit te zetten. Maar hij kreeg geen aanwijzingen van Duitse zijde om ergens te landen. Op dat moment besloot Crook om terug te keren en te proberen Engeland te bereiken. Dat had hij, ondanks deze schade, kunnen redden.
BIJ DE GRENS TWEE MOTOREN KAPOT GESCHOTEN
Maar bij de Nederlandse grens werd de B17 opnieuw opgemerkt door twee Duitse jachtvliegtuigen die hem onder vuur bleven nemen. Hierbij werden motor 1 en 2 kapot geschoten. Crook verloor hoogte. Boven Lienden in de Betuwe besloten twee bemanningsleden met een parachute uit het vliegtuig te springen, dat was vanaf ongeveer 300 meter hoogte.
NOODLANDING
Het vliegtuig volgde de loop van de rivier Nederijn en Lek en bleef snelheid en hoogte verliezen. In 1944 lag de loop van de rivier meer naar het zuiden, niet te vergelijken met de Gravenbol van nu. Tijdens de noodlanding over Maurik raakte het vliegtuig aan de overkant van de Lek heggen en hekken, daarop schoot het omhoog bij een sloot waarbij het onderstel verloren raakte. Vervolgens schoof de B17 op zijn buik door klei om tot stilstand te komen in een bevroren drinkplaats voor het vee.
Stafkaart uit die tijd met bij kruisje de plek van de noodlanding
DE MANNEN VERSPREIDEN ZICH
De acht mannen konden ongedeerd het vliegtuig verlaten en verspreidden zich volgens opdracht in meerdere richtingen. Crook liep via landgoed Natewisch richting Neder Langbroek. Twee bemanningsleden liepen richting de rivier waar de navigator een bootje had zien liggen, daar werden ze onderschept door de Duitsers en krijgsgevangen gemaakt. Twee bemanningsleden liepen richting Leersum en bereikten via Brabant uiteindelijk Limburg.
ONDERGEBRACHT BIJ DE BRUIJN IN OEVERSTRAAT
Drie bemanningsleden - boordwerktuigkundige Louis Breitenbach, staartschutter James Hensley en zijluikschutter Salvador Chavez - togen richting Wijk bij Duurstede. Breitenbach en Hensley werden bij een duiker opgewacht door de 12-jarige Kees de Bruijn en kwamen terecht in Oeverstraat 1 bij de gezusters en broer De Bruijn. De Bruijn werd gewaarschuwd door NSB-er Lington die aan de overkant op Peperstraat 52 een winkel had; de heren moesten niet voor de ramen gaan staan omdat er door de Duitsers naar hen werd gezocht. Chavez werd opgevangen in Het Veerhuis, dat was toen de burgemeesterswoning. De drie werden de volgende dag overgebracht naar boerderij De Vogelpoel aan de Wijkersloot, een bekende haard van verzet in Wijk bij Duurstede.
LEENDERT SMIT ZOCHT VERHAAL BEMANNING UIT
Leendert Smit groeide op in Eindhoven en woont nu in Houten. In 2009 stuitte hij op dit verhaal en sindsdien is hij bezig met deze noodlanding van de B-17 bommenwerper bij de Rijndijk. De tienkoppige bemanning overleefde de crash en allen stierven een natuurlijke dood. Leendert Smit heeft het grootste deel van hun nabestaanden in Amerika op weten te sporen en onderhoudt warme contacten met de families. Het laatste in leven zijnde bemanningslid, de buikkoepelschutter Roy Cheek, overleed een paar jaar geleden.
Voor zijn neef Leo Leeuw onderzocht Leendert Smit de rol van Leo’s vader Wim Leeuw, die in Eindhoven en Wijk in het verzet zat. In 2009 las hij in getuigenverklaringen van Wim Leeuw de opmerking: ‘3 piloten van vliegtuig naar Utrecht gebracht’. Meer stond er niet. Dat was de trigger voor Leendert Smit om op onderzoek te gaan.
WIM LEEUW HAD WINKEL AAN PEPERSTRAAT
De ouders van Wim Leeuw waren in maart 1940 uit Wijk bij Duurstede vertrokken naar een mooi pand in Eindhoven. Wim nam de winkelinventaris van zijn vader aan Peperstraat 21 over en voegde die toe aan zijn ijzerwarenwinkel op nummer 36. Wim kwam nog veel bij zijn ouders in Eindhoven. Daar kwam hij in 1941/1942 in contact met Eindhovenaren die Joden hielpen onderduiken: Rien van Bruggen, Harry Aarts. Zij opereerden onder schuilnamen de Leeuw, de Brug en de Aap en waren actief in de pilotenhulp en andere verzetsactiviteiten. Rien van Bruggen had op enig moment een netwerk van zo’n 200 helpers. Zo wist Leendert Smit te achterhalen.
LEEUW MET AUTO DIERENARTS NAAR UTRECHT
Wim Leeuw was actief geworden bij het verzet in Wijk bij Duurstede. Leeuw brengt - samen met dierenarts Van Sprundel in diens auto - Breitenbach, Hensley en Chavez enkele dagen na 22 februari naar Utrecht. Breitenbach en Hensley zijn vervolgens door medewerkers van Rien van Bruggen per trein naar Eindhoven gebracht. Chavez moest wat langer in Utrecht onderduiken totdat ook hij veilig naar Eindhoven kon worden gebracht. Chavez overleefde zijn onderduikperiode in Roermond. Breitenbach en Hensley werden in Luik bij een razzia ontdekt en als krijgsgevangenen naar Duitsland vervoerd.
MEESTE AMERIKAANSE FAMILIES KENDEN VERHAAL NIET
In 1984 bezoeken Breitenbach en Hensley samen met hun echtgenotes en zoon Dan Nederland. Ze maakten een reis langs onderduikadressen en ontmoeten dan ook familie De Bruijn. Vorig jaar bezocht een kleindochter van Charles Crook Wijk bij Duurstede. Alleen Breitenbach had zijn verhaal opgeschreven - bij andere Amerikaanse families was dit verhaal helemaal niet bekend en hoorden zij hier voor het eerst over toen Leendert Smit vanuit Nederland contact opnam.
BOEK LEENDERT SMIT VERSCHIJNT OP 10 MEI
Leendert Smit werkt momenteel aan een boek over deze noodlanding en de wederwaardigheden van de tien bemanningsleden. Het is de bedoeling dat het op 10 mei 2025 bij de 80-jarige bevrijding van Wijk bij Duurstede in de boekhandel ligt.
PRECIES OP PUNT SLUISEILAND TOT STILSTAND
Leendert Smit werkt samen met Erik van der Vlugt. Deze laatste heeft heel nauwkeurig uitgezocht waar het vliegtuig is neergestort. Op basis van een oude stafkaart is precies aan te wijzen waar het vliegtuig terecht is gekomen. Dat is op de plek waar nu het sluiseiland is, precies op de punt. Erik van der Vlugt wil samen met de vereniging ‘de Wijkse veteraan’ nabij de plaats waar de bommenwerper is neergestort, een monument of een informatiebord plaatsen. Een gedenkteken voor het moedige verzet van de Wijkse bevolking die deze mensen met gevaar voor eigen leven gered hebben van de Duitse bezetter. Dat bord moet dan komen bij de toegangsweg naar de Gravenbol, links van waar nu de zwaaikom is op de plek waar boten te water kunnen worden gelaten. Vanaf daar is de punt van het sluiseiland goed te zien.
ERIK VAN DER VLUGT MAAKTE MODEL VAN BOMMENWERPER
Erik van der Vlugt heeft ook uitgezocht welk vliegtuig het precies was en van lego een model gemaakt. Ook zocht hij uit hoe het, na het tot stilstand komen tegen een dijkje, vervolgens in tweeën brak.
Een legomodel waarbij Erik van der Vlugt ook de geknakte staart heeft nagemaakt - Erik van der Vlugt
OPROEP GETUIGEN
Leendert Smit roept lezers op om de puzzel verder op te lossen; waar en wanneer is het vliegtuig afgevoerd? Vanaf dag twee werd het vliegtuig door de Duitsers bewaakt. Daarna moet het wrak in gedeeltes zijn weggehaald door een Nederlands bedrijf. De vleugels apart. Omdat het toestel was geknakt zal het toestel in twee stukken zijn verdeeld. Hier moet een grote hijskraan voor nodig zijn geweest en dit moet meer dan één dag hebben gekost. Eerder was de brandstof in jerrycans overgeheveld, naar de dijk gebracht en met vrachtwagens afgevoerd. De transportroute met vrachtwagens verliep vermoedelijk over de dijk naar Leersum en dan via Driebergen naar Utrecht en vervolgens naar kamp Vught. In kamp Vugt moesten gevangenen vliegtuigen demonteren.
Zijn er nog ooggetuigen die eind februari, begin maart 1944 zo’n transport langs hebben zien komen? Of weten mensen misschien iets via overlevering in de familiekring? Reacties graag naar Leendert Smit (030-6340715) of e-mail: smitcons@planet.nl